Nhắc đến Hưng Yên là nhắc đến vùng đất Phố Hiến trù phú – thương cảng sầm uất một thời với câu ca nổi tiếng: “Thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến”. Không chỉ giàu truyền thống lịch sử, văn hóa, vùng đất bên bờ sông Hồng còn được thiên nhiên ưu đãi với điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu thuận lợi để tạo nên một đặc sản nức tiếng gần xa – nhãn lồng Hưng Yên, loại quả từng được tuyển chọn để tiến vua.

Trải qua hàng trăm năm, nhãn lồng Hưng Yên đã trở thành niềm tự hào của người dân xứ Nhãn, được lưu truyền qua câu ca:

“Dù ai buôn Bắc bán Đông,

Cũng không quên được nhãn lồng Hưng Yên.”

Giữa rất nhiều giống nhãn đang được trồng năng suất cao hiện nay, dòng nhãn cùi cổ vẫn được xem là tinh hoa của vùng đất Phố Hiến bởi chất lượng vượt trội với cùi dày, giòn, vị ngọt đậm nhưng thanh, hạt nhỏ và hương thơm đặc trưng. Tuy nhiên, để gìn giữ được giống nhãn quý ấy qua thời gian là cả một hành trình đầy tâm huyết của những người nông dân luôn đau đáu với giá trị truyền thống của quê hương.

Ít ai biết rằng, phía sau thương hiệu nhãn cùi cổ Phố Hiến hôm nay là nhiều năm bền bỉ gìn giữ, tuyển chọn và nhân giống của nghệ nhân Bùi Xuân Tám. Sau khi xuất ngũ trở về quê hương, ông gắn bó với những vườn nhãn cổ trên vùng đất Phố Hiến. Trong quá trình chăm sóc, ông nhận thấy giữa hàng trăm cây nhãn có một cây cho chất lượng quả đặc biệt hơn hẳn: quả tròn đều, cùi dày, giòn, ráo nước, vị ngọt sắc nhưng không gắt, hạt nhỏ và hương thơm rất đặc trưng. Chính sự khác biệt ấy đã thôi thúc ông quyết tâm bảo tồn giống nhãn quý mà cha ông để lại.

Không quản ngại khó khăn, ông Bùi Xuân Tám miệt mài nghiên cứu đặc tính sinh trưởng của từng cây, tuyển chọn những cây ưu tú nhất để nhân giống, đồng thời ghi chép, tích lũy kinh nghiệm trong quá trình chăm sóc. Có những năm thời tiết bất lợi, sâu bệnh phát sinh, năng suất giảm sút, nhưng ông chưa bao giờ nghĩ đến việc từ bỏ. Với ông, mỗi cây nhãn cổ không chỉ mang giá trị kinh tế mà còn là một phần ký ức, một di sản của quê hương cần được gìn giữ cho các thế hệ sau.

Những nỗ lực ấy đã được đền đáp khi giống nhãn cùi cổ ngày càng khẳng định chất lượng và được người tiêu dùng biết đến. Đặc biệt, ngày 29/8/2022, giống nhãn do ông tuyển chọn và phát triển đã được Sở Nông nghiệp và phát triển nông thôn công nhận là Cây đầu dòng, tạo cơ sở quan trọng để bảo tồn nguồn gen quý và nhân rộng giống nhãn đặc sản của Hưng Yên.

Nhận thấy muốn phát triển bền vững thì không thể sản xuất riêng lẻ, năm 2022, ông Bùi Xuân Tám cùng những người nông dân có chung niềm đam mê đã thành lập Hợp tác xã Nông nghiệp xanh Phố Hiến với 29 thành viên. Từ những vườn nhãn nhỏ lẻ, các thành viên đã liên kết sản xuất, cùng nhau cải tạo những vườn nhãn cổ, áp dụng đồng thời những kinh nghiệm quý báu được đúc rút qua nhiều năm và tiến bộ khoa học kỹ thuật xây dựng quy trình canh tác đồng bộ nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm.

Đến nay, HTX có 15 ha nhãn được chăm sóc theo tiêu chuẩn VietGAP. Từ khâu cắt tỉa, tạo tán, bón phân, tưới nước đến phòng trừ sâu bệnh đều được thực hiện theo quy trình kỹ thuật chặt chẽ, hướng tới sản xuất an toàn, thân thiện với môi trường và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường. Chính nhờ sự đồng lòng của các thành viên cùng sự dẫn dắt của nghệ nhân Bùi Xuân Tám, những vườn nhãn cổ ngày càng sinh trưởng tốt, cho năng suất ổn định và chất lượng đồng đều.

Không chạy theo sản lượng, HTX lựa chọn phát triển ở phân khúc cao cấp, coi chất lượng là yếu tố cốt lõi để xây dựng thương hiệu. Mỗi chùm nhãn khi thu hoạch đều được tuyển chọn kỹ lưỡng, bảo đảm độ chín tự nhiên, mẫu mã đẹp và giữ nguyên hương vị đặc trưng. Vì vậy, nhãn cùi cổ Phố Hiến luôn có giá bán từ 100.000 đến 120.000 đồng/kg, được nhiều khách hàng lựa chọn làm quà biếu, tặng mỗi mùa nhãn về.

Song song với nâng cao chất lượng, HTX cũng chú trọng xây dựng thương hiệu và truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Sản phẩm nhãn cùi cổ Phố Hiến đã được chứng nhận OCOP 3 sao, từng bước khẳng định vị thế trên thị trường, góp phần nâng cao giá trị kinh tế của đặc sản địa phương và tăng thu nhập cho các thành viên.

Điều đáng quý nhất mà HTX Nông nghiệp xanh Phố Hiến tạo dựng không chỉ là những vườn nhãn trĩu quả hay một sản phẩm có giá trị kinh tế cao, mà còn là sự gìn giữ thành công một giống cây đặc sản gắn liền với bản sắc vùng đất Phố Hiến. Từ tâm huyết của một người lính trở về quê hương đến sự chung sức của 29 thành viên HTX, dòng nhãn cùi cổ – nhãn lồng tiến vua đã được hồi sinh, phát triển và ngày càng khẳng định giá trị trên thị trường.

Trong thời gian tới, với sự đồng hành của Liên minh Hợp tác xã tỉnh Hưng Yên cùng các ngành chức năng, HTX Nông nghiệp xanh Phố Hiến sẽ tiếp tục mở rộng liên kết sản xuất, ứng dụng khoa học công nghệ, đẩy mạnh chuyển đổi số và xúc tiến thương mại, đưa thương hiệu nhãn cùi cổ Phố Hiến đến gần hơn với người tiêu dùng trong và ngoài nước. Đó không chỉ là câu chuyện phát triển một sản phẩm nông nghiệp, mà còn là hành trình gìn giữ bản sắc quê hương, lan tỏa giá trị của kinh tế tập thể và khẳng định vị thế của nông sản Hưng Yên trên bản đồ nông nghiệp Việt Nam.

                                                                                        Tạ Phương